شهری شدن مدرن با انقلاب صنعتی شکل می گیرد. در این دوره احداث کارخانه ها در اطراف شهر سیل مهاجرت روستائیان به شهرها را در پی دارد که ریخت جمعیتی شهرها را دچار تغییر و دگرگونی می کند. از سوی دیگر انقلاب صنعتی با تولید انبوه به مصرف کنندگانی نیاز دارد تا با خرید تولیداتش چرخ کارخانه همچنان در گردش باشد و به این ترتیب انقلاب صنعتی با شکوفایی تولید صنعتی، ساخت شهرها را دگرگون می سازد و سازمان اجتماعی را تغییر می دهد. این تغییر در روابط درونی شهرها نیز بروز می کند.

Street.Children یــکی از دگــرگــونی هایی که انقــلاب صنعتی در سـاخـت شـهرهـا پـدیـد آورد، تبدیل قسمت هایی ازشهر به « حاشیه » و پدید آمدن « حاشیه نشینی » بود. مهاجرین روستایی برای کار در کارخانه ها و کسب درآمد بیشتر به شهرها هجوم آوردند و کسانی که بیکار ماندند و یا مهارت کافی نداشتند و فاقد درآمد بودند به حاشیۀ شهرها رانده شدند و حاشیه نشینی به وجود آمد.

تعاریفی که از کودکان خیابانی عنوان شده است، با توجه به کشورها و فرهنگ های مختلف متفاوت است. اما به طور کلی تمام این تعاریف دارای سه جزء مشترک می باشند:

1.  این کودکان وقت زیادی را در خیابان زندگی یا سپری می کنند.
2.  خیابان منبع معاش این کودکان است.
3.  از این کودکان به طور شایسته و مطلوب توسط بزرگسالان نگهداری نمی شود.

یکی از تعاریف کودکان خیابانی که می تواند مورد استناد قرار بگیرد، تعریفی است که صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) Unisef در سال 1997 ارائه کرد. در این تعریف آمده است: «کودکان خیابانی به کودکانی اطلاق می گردد که در شهرهای بزرگ برای ادامۀ بقاء خود مجبور به کار یا زندگی در خیابان ها هستند. » هر چند این تعریف ایراداتی دارد و لیکن با توجه به همین تعریف، یونیسف این کودکان را تحت چهار گروه اصلی مشخص می کند:

1.  کودکانی که تنها نگرانی آنها بقا و سر پناه می باشد و در خیابان ها زندگی می کنند.
2. کودکانی که از خانواده های خود جدا شده و در پناهگاه های موقتی مانند کانون، خانه ها و ساختمان های متروکه زندگی می کنند یا از مکانی به مکان دیگر حرکت کرده و با دوستان خود زندگی می کنند.
3.  کودکانی که ارتباط خود را با خانواده هایشان حفظ می کنند اما به علت فقر، جمعیت زیاد، سوء استفادۀ جنسی یا سایر سوء استفاده های دیگر در خانواده، بعضی از شب ها و بیشتر روزها را درخیابان سپری می کنند.
4.  کودکانی که تحت مراقبت موسسه ای هستند و از وضعیت بی خانمانی درآمده و در معرض خطر بازگشت به وضعیت بی خانمانی اند.

سازمان بهداشت جهانی WHO کودکان خیابانی را به 4 گروه تقسیم می کند:

1.  کودکان خیابانی که خانه و خانواده ندارند و در خیابان به سر می برند.
2. کودکانی که به دلایل مختلف از خانوادۀ خود جدا شده اند و با دوستان خود یا در نقاط متروک زندگی می کنند.
3.  کودکانی که قبلاً بی خانمان بوده اند و در حال حاضر در سر پناه ها یا مراکز خاص نگهداری می شوند.
4.  کودکانی که با خانوادۀ خود زندگی می کنند، اما به علت فقر یا مشکلات دیگر بیشتر وقت خود را در خیابان می گذرانند.

در علوم اجتماعی تعریف واحدی از کودک خیابانی وجود ندارد. موسسه های درگیر در مسائل کودکان، تعداد کودکان خیابانی را بر مبنای اینکه چه تعداد از آنها در خیابان می خوابند و میزان ارتباط و تماس آنها با خانواده هایشان و اینکه چقدر از طرف خانواده حمایت می شوند، مشخص می نماید. براین اساس کودکان خیابانی به دو دسته تقسیم می شوند:

الف: کودکان در خیابان (Children on the Street):

Street.Childrenکودک در خیابان معمولاً در طول روز در خیابان است و شب ها به خانه برمی گردد. این گروه از کودکان اغلب برای کمک معاش خانوادۀ خود به « مشاغل کوچک » مشغولند و گاهی نیز بیکار هستند. این کودکان در واقع

 کودکان شاغل در خیابان هستند که برای کسب درآمد در خیابان کار می کنند، ممکن است میزان ارتباط این کودکان با خانواده روزانه، یا در حد چند بار در سال باشد، اما احساس تعلق به خانواده در این کودکان وجود دارد.

این بخش، با کودکان کار برخاسته از خانواده های فقیر نزدیکی زیادی دارند و در واقع آن بخش از کودکان کاری که به مشاغل خیابانی می پردازند جزء این دسته از کودکان هستند. این کودکان ممکن است به مدرسه دسترسی نداشته باشند اما ارتباط خود را با خانواده حفظ نموده­اند و میزان نابهنجاری و آسیب پذیری آنها کمتر است. تعداد این گروه کودکان، خیلی بیشتر از گروه کودکان خیابانی است.

ب: کودکان خیابان (Children of the Street):

به اعتقاد بعضی از محققان هنگامی که از کودک خیابانی در معنای دقیق یا صریح کلمه سخن می گوئیم منظور کودکان خیابان هستند و تصور غالب نیز از کودکان خیابانی همین است.

این گروه کودکان، بخش کوچکتری از کودکان خیابانی را تشکیل می دهند، اما مشکلات پیچیده تری دارند. برای این کودکان، خیابان به منزلۀ خانه است و دیگر افراد خیابانی برای آنها حکم خانواده را پیدا می کنند. این کودکان یا سرپرستی ندارند و یا در صورت داشتن خانواده به دلیل مسائل مختلف از جمله کودک آزاری، زندگی در خیابان را امن تر از زندگی در خانه می دانند.

کودکان رها شده و کودکان طرد شده و کودک فراری نیز گاه به عنوان گروهی مجزا مطرح می شوند.

پدیدۀ کودکان خیابانی در شهرهای ایران نیز مانند اکثر شهرهای جهان به وجود آمده و در حال رشد است. این پدیده در قالب تکدی­ گری از قرن ها پیش در ایران وجود داشته است. در زمان آل بویه، گدایان در بغداد تشکیلات عظیم و گسترده ای داشتند. در دوران قاجار به علت فقر و جهل عمومی تکدی گری و ولگردی به اوج خود رسید. نگرانی از کودکان بی سرپرست و سرراهی و بدون مکان موجب گردید که قانونگذار ایران در تاریخ 12 خرداد 1286 شمسی، نگهداری از اطفال بی سرپرست و سرراهی را به بلدیه « شهرداری » واگذار نمود. در حال حاضر تعداد کودکان خیابانی را در تهران 35 هزار نفر و در سطح کشور یک میلیون و دویست هزار کودک تخمین می زنند.

مددکاران اجتماعی در کنار وظایف و فعالیت های طبقه بندی شدۀ خود، در خصوص کودکان خیابانی و در کل افراد بیخانمان، می توانند در 2 نقش ظاهر شوند:

1.  سعی در تغییر جهان بینی کودکان خیابانی، بی خانمان ها و خانواده های کودکان خیابانی.
2. ارتباط مستقیم و مستقل با سازمان های درگیر با مسئلۀ کودکان خیابانی و همکاری با آنها

نوشته کودکان خیابان و نقش مددکاران در برخورد با آنها اولین بار در کلینیک مهر آذر. پدیدار شد.

نوشته لیست کتاب های حوزه مددکاری اولین بار در کلینیک مهر آذر. پدیدار شد.

هر علمی در دنیا تاریخچه یا پیشینه ای دارد. مددکاری اجتماعی نیز از این قاعده مستثنی نیست . عرضه خدمات مددکاری و دستگیری از نیازمندان و سرپرستی ایتام و سالمندان و از کارافتادگان و معلولان از زمان تشکیل جامعه بشری وجود داشته است . در همه ی ادیان و مذاهب به اشکال مختلف به مسأله توجه شده است.

در ایران از گذشته های دور مردم رسیدگی به نیازمندان و در راه ماندگان را سرلوحه کار خود قراردادند و از هر فرصتي براي كمك به نيازمندان استفاده مي كردند.

دکتر محسن قندی در کتاب خود به شرح واقعه ای در این زمینه می پردازد که با اندکی تغییر در پی می آید:

“در سال 1326 هـ.ش (1947میلادی) در روستای عزآباد ، 36 کیلومتری یزد، از شکاف دیواری وقف نامه ای به زبان عربی مربوط به قرن هفتم هجری کشف شد که پانزده سال بعد در سال 1341 در 209 صفحه در تهران به نامه «جامع الخیرات» انتشار یافت.

واقف این وقف نامه سیدرکن الدین محمد از بزرگان یزد بوده است.

سیدرکن الدین شرح وظایف چگونگی رسیدگی و کمکهای اساسی به امور بیماران و سایر مستمندان را در جامع الخیرات یاد کرده است . به عنوان نمونه اگر کوزه ی آب «کودکان سقا» که در رهگذر آب می فروخته و یا برای مردم به منازل آنان می برده اند و دستمزد می گرفته اند ، بشکند، از وجه خاصی باید برای آنها کوزه تهیه کرد تا بر اثر تهیدستی دست از کوشش بر ندارند و به گدایی و ولگردی روی نیاورند.”

تعریف مددکاری اجتماعی

دکتر قندی در کتاب مددکاری اجتماعی این حرفه را چنین تعریف کرده است: «مددکاری اجتماعی یک خدمت حرفه ای است که بر دانش و مهارتهای خاصی قرار گرفته است . هدف از آن کمک به افراد، گروهها یا جامعه است تا بتوانند استقلال شخصی، اجتماعی و رضایت خاطر فردی و اجتماعی را به دست آورند.»

پرلمن ضمن اینکه معتقد است مددکاری اجتماعی رویدادی زنده است و به این دلیل نمی توان آن را به تعریفی ساده محدود کرد، این تعریف را ارائه می کند: «مددکاری اجتماعی فعالیت و شیوه ای است که برخی از موسسات رفاهی آن را به مراجعان خود عرضه می دارند و به آنان یاری می دهند تا با کارآیی بیشتر با مشکلاتی که در انجام دادن کار و وظایف اجتماعی خود با آن روبه رو شده اند مقابله کنند.»

کثرت تعریف هایی که از مددکاری اجتماعی به دست داده شده است ، جمع همه آنها و ارائه تعریف جامع را دشوار می کند.

از سوی دیگر تحولات سریع و پیچیده دنیای کنونی و تنوع مشکلات و نیازها و افرادی که از خدمات این حرفه استفاده می کنند خود مانعی در ارائه تعریف دقیق است.

اما آنچه مسلم است این است که مدکاری اجتماعی حرفه ای است مبتنی بر دانش و مهارت و هدف. در مددکاری اجتماعی دستیابی به استقلال نسبی مهم است . یعنی وظیفه مددکاری اجتماعی این است که با استفاده از تواناییهای گروه هدف و منابع موجود در جامعه، زمینه ایجاد استقلال نسبی آنان را فراهم کند تا بتوانند بدون نیاز به حمایت و کمک مستمر دیگران به زندگی سالم خود ادامه دهند و به اصطلاح «سربار» نباشند.

یکی از عمده ترین گروههای هدف مددکاری اجتماعی در ایران زنان سرپرست خانوار هستند با یکی از این خصوصیات:

• همسرش فوت کرده و دیگر ازدواج نکرده است.
•  از همسر خود طلاق گرفته و اکنون سرپرستی ندارد.
• مدتی است به علت اختلاف با همسرش با او زندگی نمی کند و طلاق نگرفته است.
• همسرش در زندان به سر می برد.
• همسرش از کارافتاده است.
•  هرگز ازدواج نکرده و به تنهایی زندگی می کند.

سرپرستی زنان در خانوار ممکن است دائم باشد یا موقت. از میان زنان سرپرست خانوار کسانی برای دریافت کمک مالی و جلب حمایت به موسسات رفاهی و حمایتی مراجعه می کنند که نیازمند باشند. در حال حاضر این افراد بیشترین گروه هدف مدکاری اجتماعی هستند .

زنان سرپرست خانوار که نیازمند نیستند ممکن است به واحدهای مددکاری برای مساعدت مالی مراجعه نکنند.

تحلیل وضع اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و جمعیتی زنان سرپرست خانوار از جمله وظایف مددکاری اجتماعی است. همچنین شناسایی و دسته بندی مشکلات و نیازهای آنان.

فراهم کردن زمینه ی ارتقای شاخصهای توسعه انسانی در زنان سرپرست خانوار از جمله سواد، درآمد، بهداشت، دسترسی به آب سالم، اوقات فراغت، مسکن، افزایش روزانه کالری و در صورت نیاز زمینه دریافت مستمری ماهانه.

نکته ای که باید مد نظر مددکاران اجتماعی باشد این است که با شروع پرداخت مستمری کار را پایان یافته تلقی نکنند و باید تلاش کنند تا زمینه ی استقلال نسبی آنان فراهم آید.

البته ممکن است خانواده هایی باشند که بنا به علل مختلف شرایط بازتوانی را نداشته باشند که آنان را اصطلاحاً غیر قابل بازتوان می گویند.

تشکیل گروههای همیار از زنان سرپرست خانوار به منظور مشارکت آنان برای کمک به یکدیگر که این امر در افزایش اعتماد به نفس زنان و شناخت تواناییها و استعدادها و کاهش وابستگی آنها به موسسات مددکاری نیز موثر است یکی از فعالیتهای مددکاران در سازمان بهزیستی می باشد.

آنچه ذکر شد فقط قسمتی از وظایف مددکاران اجتماعی است و مددکاران اجتماعی می توانند متناسب با مشکلات هر یک از آنان اقداماتی انجام دهند. مهم این است که آنان باید تلاش کنند تا در کوتاهترین زمان و به بهترین شکل زمینه استقلال مراجعان را فراهم کنند.

سازمانهایی که در حال حاضر در کشور ما به این گروه از زنان یاری می رسانند عبارتند از : سازمان بهزیستی کشور ، کمیته امداد امام خمینی، جمعیت هلال احمر، انجمن حمایت از زندانیان و موسسات خیریه و هیئت امنایی.

منابع :

پرلمن ؛ هلن هریس، مددکاری اجتماعی، ترجمه پریوش منتخب ، تهران ،  1371 ، شرکت سهامی

قندی ، محسن ، مددکاری اجتماعی، تهران ، 1380 ، انتشارات عطایی

موسوی چلک ، حسن ، مددکاری با فرد، تهران ، 1383 ، سمت

نوشته درباره مددکاری اجتماعی اولین بار در کلینیک مهر آذر. پدیدار شد.

طبق مادۀ 19 پیمان نامۀ حقوق کودک، دولت های عضو پیمان نامه ملزم هستند همۀ اقدامات قانونی، اداری، اجتماعی و آموزشی لازم را به عمل آورند تا از کودک در برابر همۀ شکل های خشونت جسمی و یا روانی (کودک آزاری)، صدمه یا سوء استفاده، بی توجهی یا سهل انگاری، بدرفتاری یا بهره­ کشی توسط والدین یا سرپرست قانونی یا هر شخص دیگری که عهده ­دار مراقبت از کودک است محافظت کنند.

تحقیقات نشان داده است که کودکان بیشتراز هر جایی در میان خانواده در معرض خطر خشونت و بدرفتاری قرار دارند. در حقیقت احتمال اینکه کودکان توسط اعضای خانواده به قتل برسند، مورد حمله و آزار جنسی قرار گیرند و یا محکوم به تحمل عادات سنتی زیانبار و خشونت روانی گردند بسیار بیشتر از آن است که بیگانگان کودکان را در معرض این خطرات قرار می دهند.

خشونت بیرون از خانواده نظیر درگیری کودک در برخوردهای مسلحانه، خشونت های اجتماعی، آدم ربائی، سوء استفادۀ جنسی سازمان یافته همانند روسپیگری، تهیۀ تصاویر نامناسب از کودکان و یا خشونت علیه کودکان توسط سازمان ها و نهاد های اجتماعی و کارفرمایان بصورت تنبیه بدنی، محدودیت های جسمی، زندان انفرادی و سایر اشکال منزوی کردن، اجبار به پوشیدن لباس مشخص، محدودیت ها و یا منع تماس با اعضای خانواده، دشنام، سرکوفت و ریشخند می باشد.

رفتار خشونت آمیز در سطح خانواده و یا اجتماع موجب بروز رفتارهای خشونت آمیز در کودکان و نوجوانان می گردد بطوری که گاه کودکان اقدام به اعمال خشونت علیه هم کلاسی ها و یا برادر و خواهر خود می کنند حمل چاقو، پنجه بوکس، زنجیر، زورگویی و قلدری، اذیت و آزار و حملۀ فیزیکی به هم کلاسی ها و اعضاء خانواده، نمونه ای از بروز خشونت در کودکان می باشد.

گاهی مشاهده می شود که کودکان آزار دیده علیه خود نیز اعمال خشونت می کنند از آن جمله می توان سوء مصرف دارویی، مصرف مواد مخدر، الکل و حتی خودزنی و یا خودکشی را ذکر نمود. این چرخ را چرخۀ خشونت می نامند.

طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت در سال 1999حدود 40 میلیون کودک 4-0 ساله، در سراسر جهان در معرض کودک آزاری جسمی و غفلت والدین بوده اند، به نحوی که نیازمند خدمات بهداشتی، درمانی و اجتماعی بوده اند.

تعاریف:

• کودک: مطابق مادۀ اول پیمان نامۀ حقوق کودک، منظور از کودک، هر انسان دارای کمتر از 18سال سن است. در قوانین شرع مقدس اسلام ، پایان کودکی نزد دختر9 سالگی و درپسر15 سال تمام قمری است. ( قانون مدنی مادۀ 1210، به نقل از کتاب کودک آزاری نوشتۀ دکتر عباس آقا بیگلویی و دیگران.)
• خانواده: طبق تعریف قانون مدنی ایران، خانواده کوچکترین واحد اجتماعی است و عبارتست از زن و شوهر و فرزندان تحت سرپرستی آنها که با هم زندگی می کنند و تحت ریاست شوهر و پدر هستند.
• خشونت: عبارتست از هر گونه رفتار عمدی بین افراد که احتمال آسیب جسمی یا روحی را به همراه داشته باشد.
• خشونت در خانواده: طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی W.H.O هر گونه رفتار غیر طبیعی که منجر به آزار رساندن به خود و یا دیگران باشد. ( آزار به صورت جسمی، روانی و یا هر دو می باشد)
• کودک آزاری: طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی، عبارتست از آسیب یا تهدید سلامت جسم و روان و یا سعادت و رفاه و بهزیستی کودک به دست والدین یا افرادی که نسبت به او مسئول هستند. بررسی ها نشان داده اند مرتکبین کودک آزاری جسمی در 75 درصد موارد، والدین کودک ( بخصوص مادر )، 15درصد سایر وابستگان و 10 درصد مراقبین کودک ( مثل پرستار) بوده اند.

انواع کودک آزاری:

• child-abuseکودک آزاری جسمی: کودکی که یک بار یا به دفعات مورد ضرب و شتم، آزار و شکنجۀ عمدی قرار می گیرد و عبارتست از حملۀ فیزیکی به کودک، بطوری که می تواند موجب درد، بریدگی، کبودی، شکستگی استخوانی، و سایر جراحات و یا حتی مرگ کودک گردد. اشکال مختلف کودک آزاری جسمی شامل: شلاق زدن، بستن کودک، کوبیدن به دیوار، سوزاندن با آب جوش یا مایعات داغ و تکان دادن شدید می باشد.
• کودک آزاری جنسی: بکارگیری، استفاده و واداشتن کودک به درگیر شدن با هرگونه رفتار روشن جنسی یا نمایش رفتارهای جنسی، تجاوز، تماس جنسی، فحشاء و هرگونه بهره برداری جنسی از کودکان جهت کسب لذایذ و ارضاء میل جنسی.
• کودک آزاری عاطفی: هرگونه رفتار نامناسبی که بر عملکرد رفتاری، شناختی، عاطفی و جسمی کودک تأثیر منفی داشته باشد همانند آزارهای کلامی و غیر کلامی، سرزنش یا تحقیر، ناسزا گفتن، مسخره کردن، دست انداختن، مقررات و کنترل شدید و نامعقول، ترساندن مکرر کودک از تنبیه سخت بدنی، انتظارات و برخوردهای نامتناسب با سن و سال کودک، به خدمت گرفتن کودک در جهت ارضاء نیازهای عاطفی خود . پاسخ های رفتاری غیر قابل پیش بینی والدین که باعث بی ثباتی و دگرگونی شناختی کودک شود.
• کودک آزاری ناشی از غفلت و مسامحه: عبارتست از عدم مراقبت و علاقمندی به کودک شامل محرومیت از نیازهای اساسی همانندغذا، پوشاک و محرومیت از اقداماتی که جهت رشد و نمو طبیعی کودک نیاز هست و یا کودک را در معرض خطر قراردادن ( مانند رها نمودن بچه بدون مراقبت ). مسامحه یا غفلت، بصورت عدم مراقبت کافی جسمانی و بهداشتی و عدم تأمین نیازهای روحی، هیجانی و آموزش کودک، ترک و به حال خود رها کردن کودک، فقدان محبت کافی، صحبت نکردن با کودک، عدم رسیدگی به وضعیت تحصیلی و بی توجهی به ترک مدرسه و کودک را در معرض خطراتی چون سرما و گرما قرار دادن؛ می باشد. به طور کلی ناتوانی یا غافل ماندن والدین از توجه و رسیدگی به نیازهای هیجانی و عاطفی کودک، مسامحۀ عاطفی نامیده می شود.
• علل کودک آزاری: کودک آزاری یک مسئلۀ فرهنگی، اجتماعی، پزشکی است و معمولاً چندین عامل، مشترکا ً در بروز آن نقش دارند.

عوامل مربوط به کودک آزاری را می توان به سه گروه عمده تقسیم کرد:

1. علل مربوط به کودک
2. علل مربوط به والدین
3.  علل محیطی

عوامل مربوط به کودک:

1. فرزند اول خانواده بودن.
2.  کودکان دارای سن کمتر: خصوصاً بچه های زیر 5 سال در معرض خطر هستند، به طوریکه دوسوم موارد کودک آزاری جسمی در کودکان زیر3 سال بوده است. مرگ عمدتاً در بچه های زیر یک سال دیده می شود.
3. نارس بودن کودک.
4. داشتن معلولیت جسمی و یا عقب ماندگی ذهنی.
5. بچه های بیش فعال.
6. کودکان سازش ناپذیر، وابسته و تحریک پذیر.
7. کودکانی که دائماً بیمار می شوند و یا از خوردن غذا امتناع می ورزند.
8.  کودکان ناخواسته و نامشروع.
9. فرزند خوانده.
10. تک والد.
11.  کودکان دارای ظاهر فیزیکی بد (لاغر، زشت و بد­ قیافه).

عوامل مربوط به والدین:

1. فقدان مهارتهای کافی به عنوان والد.
2. خانواده های طرد شده و دارای روابط اجتماعی محدود.
3.  داشتن انتظارات غیر واقعی، درک و تصور تحریف شده و اشتباه از توانائی­ های کودک که متناسب با سن اوست.
4.  والدینی که به نوعی آزار و بی توجهی را در دوران کودکی خود تجربه نموده اند و یا ارتباط عاطفی ضعیفی با والدین خود داشته اند.
5. والدینی که بدون تفکر و به طور آنی عمل می کنند و از نظر فکری افرادی نابالغ، خود محور، زود رنج و حساس هستند.
6. عقب ماندگی ذهنی والدین.
7. اختلالات روانی والدین.
8.  اعتیاد به الکل و مواد مخدر والدین.
9.  سابقۀ صرع و یا بیماری های مغزی در والدین.
10.  پدیدۀ روانی نقش معکوس: در این موارد والدین برای ارضای خود، نیازهای عاطفی خود را از کودك طلب می کنند و محبتی را که خود از آن محروم بوده اند از فرزندانشان انتظار دارند و در صورت عدم برآورده شدن توقعات عاطفی خود از سوی کودک، دچار خشم می شوند.
11. والدینی که به سرگرمی های خود ( سینما، مهمانی و …) دلبستگی شدید دارند و نمی توانند از آنها چشم پوشی کنند.
12.  والدینی که دمدمی مزاج هستند و زود به خشم می آیند.
13.  عدم رضایت از زندگی و یا حاملگی پی در پی و ناخواسته.
14.  والدینی که تنبیه کودک را نوعی آموزش انضباطی می دانند.
15. تک والد بودن.
16.  سن پائین والدین.
17.  والدین سخت گیر و جدی که تمایل به تسلط کامل به همه چیز دارند.
18.  تفاوت های شدید فرهنگی بین والدین.
19.  بیسوادی و همچنین فقدان آموزش های لازم نزد والدین در خصوص چگونگی رفتار با همسر و نحوۀ رفتار صحیح با فرزندان.
20.  فقدان برنامه ریزی تنظیم خانواده.

عوامل محیطی و اجتماعی:

1.  خانواده های با محرومیت های اجتماعی، طرد شده از اقوام و اجتماع.
2.  خانواده های پر جمعیت و شلوغ، پرمشکل و ناسازگار.
3. صنعتی شدن جوامع، کودک آزاری در کشورهای صنعتی شیوع بیشتری دارد.
4.  فشارهای اقتصادی، سیاسی، بیکاری و تورم.
5.  وجود قوانین مبنی بر مجاز شمردن تنبیه بدنی جهت تربیت و ایجاد نظم.
6.  فقدان حمایت های اجتماعی.

والدینی که با کودک خود بدرفتاری می کنند مربوط به طبقه، نژاد یا مکان جغرافیایی خاصی نیستند و از مذهب، تحصیلات، شغل و وضعیت اجتماعی گوناگونی برخوردارند. بنابراین کودک آزاری در تمامی گروه های اجتماعی دیده می شود.

علائم و نشانه ها:

الف: کودک آزاری عاطفی:

1.  کودک بازی نمی کند.
2.  منفعل و دائم در حال شکایت است و یا حالت تهاجمی و یا بی اعتنایی دارد.
3.  اعتماد به نفس بسیار پائین.
4. بندرت می خندد.
5.  مهارت های اجتماعی کمی دارد.
6.  از ارتباط با دیگران خودداری می کند و نگاهش را می دزدد.
7.  دائما سعی در جلب حمایت دیگران دارد.
8.  با اکراه غذا می خورد.
9.  پس رفت به دوران اولیۀ کودکی مثل مکیدن انگشت.
10.  اشکال در خوابیدن.
11.  توصیف خود با واژه های منفی و تحقیرآمیز.
12.  بی میلی نسبت به برنامه های خانواده.
13.  والدین از کودک انتظارات غیر واقعی دارند.
14.  والدین انتظار دارند که کودک نیازهای هیجانی و روحی آنان را برآورده سازد.
15. عدم علاقمندی والدین به کودک.
16.  فقدان دانش و مهارت والدین جهت پرورش کودک.
17. والدین به نیازهای خود توجه بیشتر دارند تا نیازهای کودک.
18.  والدین کودک را دائماً سرزنش می کنند.
19. والدین با کلمات تحقیرآمیز با کودک خود سخن می گویند.

ب: کودک آزاری جسمی:

1. احتیاط فراوان در تماس فیزیکی با بالغین.
2.  کنار کشیدن و یا حالت دفاعی گرفتن ناشی از ترس در پاسخ به حرکت ناگهانی بزرگسالان.
3. تغییرات شدید رفتاری بهمراه واپس روی ها.
4. حالت گوشه گیری یا پرخاشگری شدید.
5.  ترس شدید از والدین.
6.  هنگام صدا کردن بسیار سریع خود را می رسانند.
7. غالباً دیر به مدرسه می آیند و زیاد غیبت می کنند.
8.  درخواست غذا از دیگران یا اقدام به دزدی مواد غذایی می کنند.
9.  اعلام می کنند که از سوی والدین کتک می خورند.
10.  برای علت ایجاد آسیب های بدنی خود دلایل نامتناسب، مختلف و ناباورانه می آورند.
11.  سئوالاتی مثل: می توانم با شما زندگی کنم؟ می توانم بیایم خانۀ شما؟ دارند و گاهی مکرراً اعلام می کنند که پدر یا مادرم مرا دوست ندارد.
12.  گاهی می گویند مکان مناسبی برای خواب نداشته اند و یا به اندازۀ کافی غذا نخورده اند.
13.  خانۀ این کودکان وضعیت به هم ریخته دارد.
14. خانوادۀ این کودکان رفت و آمد محدود و کمی دارند و معمولاً اجتماع گریزند.
15.  والدین نمی گذارند کودکان با دوستانشان رفت و آمد کنند.
16.  والدین به مدرسه (مهد) سرکشی نمی کنند و نسبت به وضعیت تحصیلی کودک خود بی توجهند.
17.  والدین نمی گذارند کودک در فعالیت های اجتماعی مدرسه شرکت کند.
18.  والدین توضیحی برای صدمات بدنی ایجاد شده در کودک ندارند و سعی در مخفی کردن جراحت ها دارند.
19.  والدین، کودک خود را شرور و اصلاح ناپذیر معرفی می کنند.
20. والدین در صحبت کردن از کلمات تحقیرآمیز و توهین آمیز استفاده می کنند.

پ: کودک آزاری جنسی:

1.  بارداری در کودکان دختر که به سن بلوغ رسیده اند.
2.  علائم و نشانه های بیماری های مقاربتی.
3.  ادرار خونی.
4.  کبودی و تورم در ناحیۀ تناسلی.
5.  وجود خون و چرک در ناحیۀ تناسلی.
6.  وجود ناراحتی و شکایت کودک از ناحیۀ تناسلی بدون وجود علت فیزیکی واضح.
7.  تغییر رنگ در لباس های زیر.
8. خونریزی از ناحیۀ مقعد.
9. خاراندن مکرر ناحیۀ تناسلی.
10.  اشکال در نشستن روی صندلی.
11.  از دست دادن ناگهانی اشتها.
12.  دیدن کابوس های شبانه.
13.  حالت گوشه گیری و یا پرخاشگری شدید بطور ناگهانی.
14.  فقدان ناگهانی علاقه به زندگی.
15. پس رفت به سوی رفتارهای بچه گانه مثل خیس کردن رختخواب، مکیدن انگشت و گریۀ بیش از حد.
16. شکایت از درد ناحیۀ تناسلی.
17. اعلام اینکه فلان کس مرا لمس می کند.
18.  اعلام تماس جنسی با اشخاص.
19.  اعلام داشتن یک بازی پنهانی با افراد بزرگسال.
20.  اعلام ترسیدن از تنها ماندن با بزرگسالان.

تشخیص کامل کودک آزاری بر عهدۀ افراد متخصص و بصورت گروهی است. در صورت مشاهدۀ علائم ذکرشده با یک متخصص تماس بگیرید.

درمان:

بعضی از متخصصین مهمترین اقدام را درمان والدین می دانند، اما درمان کودک نیز ضروری است. درمان به صورت گروهی است و متخصصین روانپزشکی اطفال، متخصص پزشکی قانونی، پزشک متخصص اطفال، مددکار اجتماعی و روان شناس در گروه درمان شرکت دارند.

اصول درمان شامل حمایت از کودک، مراقبت و روان درمانی گروهی و خانواده درمانی می باشد. خصوصاً در موارد کودک آزاری روحی، نیاز به بررسی وارزیابی روانشناختی کودک می باشد. همچنین درمان اختصاصی برای اختلالات روحی و رفع ترس و اضطراب و برگرداندن اعتماد به نفس به کودک، بهبود اختلالات خواب و تغذیه ای، درمان خیس کردن رختخواب، بهبود توجه و صحبت کردن کودک ضرورت دارد.

برای درمان والدین سه نکته را باید در نظر داشت:

1.  حذف یا تعدیل عوامل استرس زای محیطی و اجتماعی.
2.  روان درمانی.
3.  آموزش تکنیک های رفتاری به والدین.

راهکارهای اساسی در پیشگیری از خشونت علیه کودکان:

1.  ثبت دقیق تمامی موارد تولد نوزادان در اسرع وقت: بطوریکه مانع نوزاد کشی، فروش کودک و ربوده شدن، گردد.
2.  بازنگری و اصلاح قوانین موجود در بارۀ حقوق کودکان و تصویب قوانین بازدارنده از تنبیه بدنی و سوء استفاده از کودکان.
3.  اقدام جهت رشد آگاهی جامعه و والدین در خصوص حقوق کودک.
4.  ممنوعیت استفاده از خشونت برای اهداف آموزشی در خانواده و مدارس.
5.  اقدام مناسب و مؤثر جهت زدودن روش های سنتی ای که به بهداشت و سلامت جسمی و روانی کودک آسیب می رساند.
6. منع قانونی اعمال خشونت در سازمان ها و نهادها مثل زندان ها، مدارس، مهدهای کودک و سایر مؤسسات.
7. اقدام به پیشگیری از بروز خشونت در تمامی خدمات و امور مربوط به کودکان و خانواده های آنان.
8.  مطرود شمردن کلیۀ اشکال خشونت در میان افراد توسط رهبران فکری و مسئولین جامعه به طور مستمر.
9.  رفع هرگونه نابرابری و تبعیض در مورد کودکان.
10.  ارتقاء سطح خدمات بهداشتی.
11.  ارتقاء سطح آموزشی و امکانات تفریحی کودکان.
12.  اجرای برنامۀ آگاه سازی و ارائۀ اطلاعات به والدین.
13.  اصلاح نظام دادگستری ویژۀ نوجوانان منطبق با مقررات پیمان نامۀ حقوق کودک.
14.  عدم پخش برنامه ها و تصاویر خشونت آمیز از طریق رسانه ها.
15.  داشتن تعریف یکسان از کودک و کودک آزاری در قوانین.
16.  دسترسی کودکان به مراکز مشاوره از طریق تلفن، مراجعۀ حضوری و مکاتبه ای.
17.  تعیین معیارهای جدا کردن اجباری کودک از خانواده در مواقع بحرانی.
18.  اجرای برنامه های پیشگیرانه با هدف تشویق کودکان به محافظت از خود در برابر خشونت.
19.  برقراری یک سیستم گزارش­ دهی دائمی در سطح کشور برای موارد سوء استفاده و آزار کودکان.
20.  تلاش در جهت کاهش فقر، اعتیاد و بیکاری

مادۀ 19پیمان نامۀ حقوق کودک:

کشورهای عضو، کلیۀ اقدامات قانونی، اجرایی، اجتماعی و آموزشی لازم را به عمل خواهند آورد تا از کودک در برابر کلیۀ اشکال خشونت جسمی یا روانی، صدمه یا آزار، بی توجهی یا رفتار توأم با سهل انگاری، سوء رفتار یا بهره کشی، از جمله سوء استفادۀ جنسی، در حین مراقیت توسط والد (یا والدین)، سرپرست (یا سرپرستان) قانونی یا هر شخص دیگری که عهده دار مراقبت از کودک است، حمایت کنند.

منابع:

• پیمان نامۀ حقوق کودک – انتشارات یونیسف.
• کودک آزاری – نوشتۀ دکتر عباس آقا بیگلویی و دیگران – انتشارات آوند دانش – 1380
• کودک آزاری جسمی – نوشتۀ دکتر کتایون خوشابی و سید عباس باقری یزدی – انشارات فروغ دانش سال 1380

نوشته كودک آزاری چيست؟ اولین بار در کلینیک مهر آذر. پدیدار شد.